एका रात्रीत गायब झाले संपूर्ण गाव ? न सुटलेले रहस्य ?

*एका रात्रीत गायब झालेले संपूर्ण गाव: 'कुलधरा'चे न सुटलेले रहस्य* 

इतिहासामध्ये अनेक अशी रहस्ये दडलेली आहेत, ज्यांची उत्तरे आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानालाही आजपर्यंत शोधता आलेली नाहीत. असंच एक अंगावर काटा आणणारं आणि विचार करायला लावणारं रहस्य राजस्थानच्या वाळवंटात दडलं आहे. एकाच रात्रीत तब्बल १५०० लोक राहते घरदार सोडून अचानक गायब होतात आणि जाताना त्या जागेला एक असा शाप देतात की, त्यानंतर पुढील २०० वर्षे तिथे पाखर  देखील फिरत नाही! हे काल्पनिक चित्रपट किंवा कादंबरीचे कथानक नसून, राजस्थानमधील कुलधरा'या गावाचे जळजळीत सत्य आहे.

राजस्थानमधील ऐतिहासिक जैसलमेर शहरापासून साधारण १८ किलोमीटर अंतरावर असलेले 'कुलधरा' हे गाव १३ व्या शतकात पालीवाल ब्राह्मणांनी वसवले होते. हे ब्राह्मण अत्यंत बुद्धिमान, कष्टाळू आणि जलव्यवस्थापनात पटाईत होते. वाळवंटी भागातही त्यांनी शेती फुलवली होती. उत्कृष्ट वास्तुकलेची साक्ष देणारी दुमजली पक्की घरे, विहिरी आणि मंदिरांनी हे गाव नटलेले होते. कुलधरा आणि आसपासची अशी ८४ गावे पालीवाल ब्राह्मणांच्या समृद्धीने ओसंडून वाहत होती.

साधारण १८२५ च्या सुमारास या सुखी गावाला कोणाची तरी नजर लागली. जैसलमेरचा दिवाण 'सालेम सिंग' हा अत्यंत क्रूर, विलासी आणि अन्यायी माणूस होता. संपूर्ण राज्याची सूत्रे त्याच्या हातात होती. एकदा त्याची वक्रदृष्टी कुलधरा गावाच्या सरपंचाच्या सुंदर मुलीवर पडली. त्याने त्या मुलीशी जबरदस्तीने लग्न करण्याचा घाट घातला. गावकऱ्यांना निरोप धाडला की, जर मुलीला त्याच्या स्वाधीन केले नाही, तर संपूर्ण गाव उद्ध्वस्त करून प्रचंड कर  लादला जाईल.

पालीवाल ब्राह्मणांसमोर दोनच पर्याय होते—एकतर दिवाणाच्या चरणी स्वतःचा स्वाभिमान गहाण ठेवायचा किंवा सर्वस्व सोडून निघून जायचे. त्यांनी दुसरा मार्ग निवडला. आपल्या मुलीची अब्रू आणि कुळाचा स्वाभिमान वाचवण्यासाठी ८४ गावांच्या प्रमुखांची गुप्त बैठक झाली.

त्या रात्री नक्की काय घडले, हे आजही एक गूढ आहे. एकाच रात्रीत, कुलधरासह आसपासच्या ८४ गावांतील सुमारे १५०० पेक्षा जास्त लोक आपले राहते घर, शेती, जनावरे आणि काही मालमत्ता जशीच्या तशी सोडून तिथून निघून गेले. सकाळी जेव्हा आजूबाजूच्या इतर लोकांना समजले, तेव्हा संपूर्ण गाव रिकामे होते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, एवढ्या मोठ्या संख्येने गेलेले हे लोक कुठे गेले, कुठे स्थायिक झाले, याचा थांगपत्ता आजही कोणालाही लागलेला नाही.

> 

> गावकऱ्यांनी कुलधरा सोडताना या भूमीला शाप दिला की, *"या जागेवर आता पुन्हा कधीही कोणीही राहू शकणार नाही. जे कोणी इथे राहण्याचा प्रयत्न करतील, ते उद्ध्वस्त होतील."*

> 

गावकऱ्यांचा तो शाप आज २०० वर्षांनंतरही खरा ठरत आहे. अनेक लोकांनी तिथे पुन्हा राहण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांना तिथे विविध संकटांचा सामना करावा लागला. आज हे गाव भारतीय पुरातत्व विभागाच्या (ASI) देखरेखीखाली आहे. दिवसा इथे पर्यटकांची गर्दी असते, मात्र 

रात्रीच्या वेळी इथे अनाकलनीय आवाज येतात, हवेत अचानक गारवा जाणवतो आणि काहीतरी अदृश्य शक्ती अवतीभोवती वावरत असल्याचा भास होतो, असा दावा अनेक पॅरानॉर्मल तज्ज्ञांनी केला आहे.

कुलधरा हे केवळ एक पडके गाव नाही, तर तो एका स्वाभिमानी समाजाचा जिवंत इतिहास आहे. अन्यायाविरुद्ध आणि अत्याचाराविरुद्ध शस्त्र न उचलता, संपूर्ण समाजाने एकत्र येऊन दिलेला हा एक मूक पण अत्यंत तीव्र लढा होता. आज कुलधराच्या भिंती जरी पडक्या असल्या, तरी त्या प्रत्येक येणाऱ्या पर्यटकाला आपल्या स्वाभिमानाची आणि न सुटलेल्या रहस्याची कहाणी ऐकवत उभ्या आहेत.

ऐतिहासिक स्थळ संशोधक

वृत्तपत्र बातमी जनहित संपादक 

हरी चंदर आल्हाट